Manu Keirse geeft in zijn boeken waardevolle tips over hoe je kinderen en volwassenen kunt ondersteunen bij ziekte en rouw. Daarbij is het goed om oog te hebben voor culturele verschillen. De manier waarop mensen omgaan met ziekte, verlies en rouw kan per cultuur en gezin verschillen. Volgens Keirse is het belangrijk om te respecteren dat mensen uit andere culturen soms heel anders omgaan met ziekte dan de gangbare westerse gebruiken. Hieronder geven we een aantal aandachtspunten uit het boek Kinderen helpen bij verlies die kunnen helpen om hier rekening mee te houden.
- Vraag mensen naar hun gebruiken en gewoonten als je niet weet wat gebruikelijk is binnen hun cultuur.
- Houd er rekening mee dat kinderen in sommige culturen niet altijd worden betrokken bij afscheid en rouwrituelen.
- In sommige culturen wordt niet gesproken over de naderende dood. Er wordt eten meegebracht, familie komt bij elkaar om afscheid te nemen, maar het naderende overlijden wordt niet benoemd. Soms zijn mensen bang dat praten over de dood kwade geesten oproept of het overlijden versnelt.
- Soms ontbreekt de taal om over emoties, rouw, verlies en sterven te praten.
- Wees voorzichtig als je met kinderen bespreekt hoe er binnen hun gezin met ziekte en overlijden wordt omgegaan. Het kan zijn dat zij met hun gevoelens nergens terecht kunnen.
- Probeer niet te beoordelen of te veranderen hoe een gezin met ziekte en rouw omgaat. Respecteer dat mensen vanuit hun culturele achtergrond anders kunnen kijken naar en omgaan met verlies.
Keirse, M. (2020) Kinderen helpen bij verlies. Lannoo.
Verder kijken, luisteren & lezen
Jong in de Rouw | Publieke Tribune | Human
Luister podcastJong in de Rouw | Publieke Tribune | Human
We zeggen vaak dat de dood bij het leven hoort. Maar hoort het ook bij een jong leven? Hoe is het om iemand te verliezen op een leeftijd waarop het leven juist lijkt te beginnen? Lukt het je om plaats te maken voor de rouw terwijl leeftijdgenoten staan te springen om nieuwe dingen te ontdekken?
In deze uitzending van ‘De publieke tribune’ spreekt Coen Verbraak met mensen die al op jonge leeftijd afscheid moesten nemen van iemand die onmisbaar voor hen was. Hoe vinden ze opnieuw houvast in een toekomst die er ineens heel anders uitziet? En welke weerslag heeft het gemis op hun latere leven?
Anouk (47): ‘Eternity bracht een concerthal vol verhalen over rouw’
Luister muziekAnouk (47): ‘Eternity bracht een concerthal vol verhalen over rouw’
“Met mijn dochter van 14 ging ik naar een concert van Alex Warren in Kopenhagen. Sinds onze meiden tien zijn, gaan mijn vriend en ik om de beurt met ieder van hen een weekend samen weg, één-op-één, om het leven te vieren en stil te staan bij het feit dat ik langer moeder mag zijn dan mijn eigen moeder ooit van mij heeft mogen zijn. Wat begon als iets kleins, is inmiddels een beetje uit de hand gelopen… want soms gaan we zelfs naar het buitenland.
We konden geen kaartjes krijgen voor het concert in Amsterdam en daarom gingen we op avontuur naar Denemarken!
Vlak voordat hij Eternity zong, begon Alex Warren openlijk over rouw te praten. Hij vroeg iedereen zijn of haar hand op te steken als je iemand had verloren, en vervolgens om je heen te kijken. Ook ik stak mijn hand op. En ik zag hoeveel (jonge) mensen hetzelfde deden. Een zaal vol verhalen over rouw, zichtbaar in één moment.
Mijn dochter keek om zich heen, zichtbaar onder de indruk, maar hield me ondertussen ook een beetje in de gaten, of haar moeder niet in tranen zou uitbarsten.
Alex heeft zelf op jonge leeftijd zijn beide ouders verloren en hij vertelde dat we open mogen zijn over verlies. Dat we erover móéten blijven praten, om elkaar te steunen. Op de achtergrond klonk een subtiel muziekje, bijna alsof het moment nog zachter werd neergezet. Sommige Deense recensenten waren daar kritisch over, maar ik stond daar, midden in het publiek, met mijn prachtige dochter voor me, en voelde vooral hoe bijzonder dit was. Het was een gedeeld moment tussen de zanger en zijn publiek.
Met of zonder achtergrondmuziek: ik vond het moedig. En belangrijk. Ik hoop dat meer artiesten, die zo’n groot voorbeeld zijn voor kinderen en jongeren, dit durven te doen.
Ik besef me ook dat je een stukje rouw onbewust door kunt geven aan je kinderen. Onze dochters weten dat ik een heel andere jeugd heb gehad dan zij. Door er open over te praten, ontstaat er geen geheimzinnigheid rondom mijn verlies. Ik sta daar af en toe bij stil.
Als we dit liedje nu thuis draaien of op de radio horen, dan hebben we het er soms weer over. Alex Warren, dankjewel voor het mooie nummer en voor het openbreken van dit onderwerp.”
Anouk
Moeder, ervaringsdeskundige en bedenker van dit platform.
Manu Keirse over de rouwtaken: ‘Je moet verlies niet verwerken, maar overleven.’
Lees verhaal Manu Keirse over de rouwtaken: ‘Je moet verlies niet verwerken, maar overleven.’
Wie een van de vele boeken van Manu Keirse heeft gelezen of een van zijn lezingen heeft gevolgd, kent zijn uitspraak: ‘Je moet verlies niet verwerken, maar overleven.’ Hiermee benadrukt hij dat rouw niet iets is wat je op een bepaald moment kunt afronden. Verwerken kan namelijk klinken alsof het verlies op een dag klaar is. Maar iemand die je hebt verloren, blijf je missen. Rouwen betekent daarom niet dat je het verlies achter je laat, maar je leert leven met het gemis om verder te gaan. Daarbij benoemt hij vier belangrijke rouwtaken:
- De werkelijkheid van het verlies onder ogen zien:
Volgens Keirse moet je diep van binnen en buiten beseffen en aanvaarden dat een dierbare er echt niet meer is. - De pijn van het verlies ervaren:
Er is ruimte nodig voor alle moeilijke emoties zoals verdriet, angst, boosheid en leegte. Je moet de pijn niet weg proberen te drukken. - Je aanpassen aan de wereld zonder de overledene:
Je moet je weg in het dagelijks leven zien te vinden door je routines en je eigen rol opnieuw te organiseren en vorm te geven in een veranderende wereld waarin je iemand blijft missen. - Weer leren genieten en herinneringen levendig bewaren:
Je leert de draad van het leven weer op te pakken en te genieten, waarbij je de overledene niet loslaat maar op een nieuwe manier leert vasthouden in je herinnering.
Deze rouwtaken hebben geen vaste volgorde en kunnen dwars door elkaar heen lopen. Volgens Keirse is het wel belangrijk om alle rouwtaken te doorlopen, zodat het verdriet het levensgeluk niet in de weg hoeft te staan. Om kinderen hierbij te helpen, beschrijft hij in het boek ‘Kinderen helpen bij verlies’ een aantal aandachtspunten voor hoe kinderen rouwen.
- Kinderen rouwen anders dan volwassenen en hun verdriet is niet altijd zichtbaar. Ze nemen pauzes en rouwen in kleine behapbare porties. Ze kunnen hun verdriet afwisselen met spelen, lachen en andere bezigheden. Soms stellen ze hun verdriet voor een langere tijd uit. Dit betekent niet dat ze minder verdriet hebben dan volwassenen.
- Als je kind niet huilt, betekent het niet dat het geen verdriet heeft of dat er iets fout is met hoe je het aanpakt. Er is niet één manier van rouwen. Sommige kinderen gooien het er allemaal uit en andere kinderen vechten tegen hun tranen.
- Ook kunnen kinderen hun gevoelens eerder in hun gedrag dan in woorden laten zien, waardoor het belangrijk is om goed te kijken en te luisteren naar wat een kind laat merken.
- Kinderen kunnen fantaseren over de overledene en een geïdealiseerd beeld ontwikkelen. Daarom is het belangrijk om ook herinneringen aan de overledene te blijven delen en de overleden persoon een plek te geven in het leven van een kind.
- Kinderen kunnen bovendien fantasieën of schuldgevoelens ontwikkelen over de dood; het is daarom belangrijk om na te gaan hoe zij de situatie begrijpen en wat er in hen omgaat.
- Ieder kind rouwt op een eigen manier en het is normaal dat kinderen verschillende, soms tegenstrijdige gevoelens ervaren, ook wanneer de relatie met de overledene ingewikkeld was.
- Het verlies van een ouder kan voor een kind betekenen dat het niet alleen een dierbare, maar ook een belangrijke rol, opvoeder of vertrouwd onderdeel van het gezinsleven verliest. Kinderen kunnen veerkrachtig omgaan met verlies wanneer hun ervaringen en gevoelens serieus worden genomen en zij zich gesteund en veilig voelen.
Wil je meer weten over hoe kinderen rouwen en hoe je hen kunt ondersteunen bij verlies?
Lees dan het hele boek van Manu Keirse: Kinderen helpen bij verlies (Lannoo, 2020).
Hanne van Willigenburg over rouwchaos: de binnenwereld van het rouwende kind
Lees verhaal Hanne van Willigenburg over rouwchaos: de binnenwereld van het rouwende kind
Hanne van Willigenburg begeleidt kinderen in rouw en ondersteunt gezinnen waarvan één van beide ouders ongeneeslijk ziek is en ze coacht ouders over hoe ze hun kinderen in het rouwproces kunnen bijstaan.
Podcast
Samen met Albertine Okkinga heeft ze de podcast Rouw Power gemaakt waarin ze in elke aflevering in gesprek gaan met een expert om samen te ontdekken hoe je als ouder of professional kinderen het beste kan begeleiden als je afscheid van iemand moet nemen. Een mix van interessante inzichten en praktische tips. De podcast is op TroostOnline te beluisteren.
Artikel
Kinderen uiten hun rouw vaak anders dan volwassenen, en het is niet altijd direct zichtbaar. In het artikel Rouwchaos: de binnenwereld van het rouwende kind, dat onlangs is geplaatst in Adiona E-magazine, legt Hanne uit hoe kinderen omgaan met rouw en verlies en hoe volwassenen kinderen het beste kunnen ondersteunen.
Lees hier het artikel Rouwchaos.
Kim Ooteman over echt luisteren naar kinderen die te maken hebben met verlies: een lesmiddag van Manu Keirse
Lees verhaal Kim Ooteman over echt luisteren naar kinderen die te maken hebben met verlies: een lesmiddag van Manu Keirse
Echt luisteren naar kinderen die te maken hebben met verlies. Kim, secretaris van TroostOnline woonde een lesmiddag bij van ambassadeur Manu Keirse.
Echt luisteren naar kinderen in rouw
Als secretaris van het bestuur en lid van het pedagogisch team van TroostOnline woonde ik een lesmiddag bij van Manu Keirse, emeritus hoogleraar verlies en rouw en lid van ons comité van aanbeveling. De middag werd georganiseerd door de NVO (Nederlandse Vereniging van Pedagogen) en inspireerde mij opnieuw. Dit bevestigde normaals waarom TroostOnline zo belangrijk is.
De centrale boodschap was helder: wanneer iemand rouwt, is écht luisteren van onschatbare waarde. Zeker als het om kinderen gaat.
Rouw is er niet alleen wanneer een dierbare overlijdt. We kunnen rouwen om ieder verlies dat betekenisvol voor ons is. Denk bijvoorbeeld aan een scheiding, het verlies van een vriendschap, een verhuizing, het verlies van gezondheid of het wegvallen van een vertrouwde situatie. Ook kinderen kunnen met al deze vormen van verlies te maken krijgen. En ieder verlies kan gevoelens van verdriet, onzekerheid, boosheid of gemis met zich meebrengen.
Kinderen hebben bij verlies behoefte aan erkenning, nabijheid en eerlijkheid. Toch worden zij in een rouwproces gemakkelijk over het hoofd gezien. Volwassenen zijn vaak bezig met hun eigen verdriet en proberen kinderen soms te beschermen door moeilijke informatie niet te geven. Maar juist daardoor kunnen kinderen in verwarring raken. Ze begrijpen niet altijd wat er is gebeurd en hebben niet vanzelf de woorden om te vertellen wat het met hen doet.
Luisteren, zonder meteen op te lossen
Manu Keirse benadrukte hoe belangrijk het is om niet weg te kijken van rouw, maar er juist naartoe te gaan. Eerlijk zijn, benoemen wat er is gebeurd en vooral luisteren. Niet invullen wat een kind voelt. Niet meteen proberen het verdriet weg te nemen. Maar aanwezig zijn en ruimte geven aan wat een kind zelf wil vertellen. Dat is niet altijd gemakkelijk. Zeker niet wanneer volwassenen zelf midden in een periode van verlies zitten. Toch is juist die beschikbaarheid zo belangrijk.
Kinderen rouwen in stukjes
Kinderen rouwen anders dan volwassenen. Ze kunnen verdrietig zijn en even later weer spelen. Ze kunnen een moeilijke vraag stellen en daarna volledig opgaan in iets anders. Dat betekent niet dat ze het verlies vergeten zijn. Kinderen rouwen vaak in stukjes: ze bewegen tussen verdriet en het gewone leven. Die afwisseling is een natuurlijke manier om met een ingrijpende gebeurtenis om te gaan. Daarom is het belangrijk om niet alleen te kijken naar hoe verdriet eruitziet, maar vooral naar het kind zelf.
Een aantal belangrijke lessen die tijdens deze lesdag naar voren kwamen sluit nauw aan bij de visie van TroostOnline:
- Wees eerlijk. Kinderen voelen vaak aan wanneer er iets niet klopt. Duidelijke, begrijpelijke informatie helpt hen grip te krijgen.
- Blijf beschikbaar. Rouw is geen eenmalig gesprek. Nieuwe vragen en gevoelens kunnen op verschillende momenten in het leven terugkomen.
- Geef woorden aan gevoelens. Kinderen hebben volwassenen nodig die hen helpen gevoelens te herkennen en te benoemen.
- Betrek kinderen bij het afscheid. Geef hen de ruimte om mee te doen aan rituelen en afscheid te nemen op een manier die bij hen past.
- Geef ruimte aan hun eigen manier van rouwen. Ieder kind reageert anders en heeft een eigen tempo.
Deze inzichten bevestigen voor mij opnieuw hoe belangrijk TroostOnline is. Op ons platform willen we kinderen helpen om grip te krijgen op wat zij hebben meegemaakt. Niet door hen voor te schrijven hoe zij moeten rouwen, maar door een plek te bieden voor troost, herkenning en perspectief door de verhalen van anderen.
Een plek waar ruimte is voor vragen, gevoelens en herinneringen. Waar kinderen kunnen ontdekken dat wat zij voelen niet vreemd is. En waar ieder kind op zijn of haar eigen manier en in zijn of haar eigen tempo met verlies mag omgaan.
De lesmiddag heeft mij opnieuw geïnspireerd om TroostOnline verder te helpen ontwikkelen. Omdat ieder kind dat met verlies te maken krijgt, het verdient om gezien, gehoord en gesteund te worden.
Wat kun je doen als een dierbare van een kind is overleden?
Bekijk antwoord Wat kun je doen als een dierbare van een kind is overleden?
Een overlijden zet de wereld van een kind op zijn kop. Kinderen rouwen vaak anders dan volwassenen. Ze kunnen het ene moment intens verdrietig zijn en het volgende moment weer spelen of lachen. Dat is normaal.
Wat kun je doen?
- Vertel eerlijk wat er is gebeurd en gebruik duidelijke woorden, zoals overleden of dood. Vermijd vage uitspraken als “ingeslapen” of “op reis gegaan”.
- Geef je kind de ruimte om vragen te stellen, ook als dezelfde vraag vaker terugkomt.
- Kinderen stellen vaak vragen waar ze op dat moment aan toe zijn. Laat het kind het tempo aangeven. Kinderen verwerken moeilijke informatie stap voor stap en komen vaak later terug met nieuwe vragen.
- Laat weten dat alle gevoelens er mogen zijn: verdriet, boosheid, schuldgevoel, opluchting of juist weinig voelen.
- Het is ook niet verboden om te lachen. Kinderen kunnen verdriet en plezier afwisselen. Ook als iemand net is overleden, mag er gelachen worden. Leg wel uit dat er momenten zijn waarop het passend is om even stil te zijn, bijvoorbeeld tijdens de uitvaart of een moment van afscheid.
- Houd zoveel mogelijk vaste gewoontes aan. Een vertrouwd ritme geeft houvast.
- Betrek je kind, als het dat wil, bij het afscheid of bij een manier om de overledene te blijven herinneren, zoals foto’s bekijken, een kaarsje branden of herinneringen delen.
- Blijf ook na de eerste periode aandacht houden voor het verlies. Verjaardagen, feestdagen en andere bijzondere momenten kunnen het verdriet opnieuw naar boven brengen.
- Vraag niet alleen hoe het gaat, maar benoem ook zelf af en toe de naam van de overledene. Zo laat je merken dat het goed is om over diegene te blijven praten.
- Ouders vinden het vaak moeilijk om hun kind verdrietig of boos te zien. Toch is het belangrijk om deze emoties niet direct weg te nemen met afleiding of oplossingen. Geef je kind juist de ruimte om te voelen wat er is en bied een luisterend oor. Zo leert een kind dat emoties er mogen zijn en dat ze vanzelf weer veranderen. Die ruimte is belangrijk voor het verwerken van emoties en helpt kinderen om er op een gezonde manier mee om te gaan.
- Neem een kijkje op de pagina voor kinderen en klik op ‘iemand is dood’. Bij ‘vraag’ staan vragen die kinderen bezighouden.
Tot slot
Welke vorm van verlies of ingrijpende gebeurtenis een kind ook meemaakt, één ding blijft hetzelfde: kinderen hebben behoefte aan volwassenen die beschikbaar zijn, luisteren en eerlijk zijn. Je hoeft niet alle antwoorden te hebben of alles op te lossen. Door er te zijn, aandacht te geven en samen moeilijke gevoelens te dragen, help je een kind om stap voor stap veerkracht op te bouwen.
Een kind kan rouw het beste verwerken in de eigen, vertrouwde omgeving. Wanneer een kind daar de ruimte krijgt om te rouwen, gevoelens te uiten en vragen te stellen, is professionele hulp vaak niet nodig. De steun en aanwezigheid van vertrouwde volwassenen vormen meestal de belangrijkste basis om een verlies op een gezonde manier te verwerken.