Het verlies van een dierbare verandert het leven van een kind. Ieder kind rouwt op zijn eigen manier. Juist dan is het fijn als je als ouder of verzorger weet hoe je kunt steunen. Hier vind je informatie, tips en inzichten van deskundigen die houvast geven bij het begeleiden na verlies.
Wie een van de vele boeken van Manu Keirse heeft gelezen of een van zijn lezingen heeft gevolgd, kent zijn uitspraak: ‘Je moet verlies niet verwerken, maar overleven.’ Hiermee benadrukt hij dat rouw niet iets is wat je op een bepaald moment kunt afronden. Verwerken kan namelijk klinken alsof het verlies op een dag klaar is. Maar iemand die je hebt verloren, blijf je missen. Rouwen betekent daarom niet dat je het verlies achter je laat, maar je leert leven met het gemis om verder te gaan. Daarbij benoemt hij vier belangrijke rouwtaken:
Deze rouwtaken hebben geen vaste volgorde en kunnen dwars door elkaar heen lopen. Volgens Keirse is het wel belangrijk om alle rouwtaken te doorlopen, zodat het verdriet het levensgeluk niet in de weg hoeft te staan. Om kinderen hierbij te helpen, beschrijft hij in het boek ‘Kinderen helpen bij verlies’ een aantal aandachtspunten voor hoe kinderen rouwen.
Wil je meer weten over hoe kinderen rouwen en hoe je hen kunt ondersteunen bij verlies?
Lees dan het hele boek van Manu Keirse: Kinderen helpen bij verlies (Lannoo, 2020).
Hanne van Willigenburg begeleidt kinderen in rouw en ondersteunt gezinnen waarvan één van beide ouders ongeneeslijk ziek is en ze coacht ouders over hoe ze hun kinderen in het rouwproces kunnen bijstaan.
Podcast
Samen met Albertine Okkinga heeft ze de podcast Rouw Power gemaakt waarin ze in elke aflevering in gesprek gaan met een expert om samen te ontdekken hoe je als ouder of professional kinderen het beste kan begeleiden als je afscheid van iemand moet nemen. Een mix van interessante inzichten en praktische tips. De podcast is op TroostOnline te beluisteren.
Artikel
Kinderen uiten hun rouw vaak anders dan volwassenen, en het is niet altijd direct zichtbaar. In het artikel Rouwchaos: de binnenwereld van het rouwende kind, dat onlangs is geplaatst in Adiona E-magazine, legt Hanne uit hoe kinderen omgaan met rouw en verlies en hoe volwassenen kinderen het beste kunnen ondersteunen.
Lees hier het artikel Rouwchaos.
Echt luisteren naar kinderen die te maken hebben met verlies. Kim, secretaris van TroostOnline woonde een lesmiddag bij van ambassadeur Manu Keirse.
Echt luisteren naar kinderen in rouw
Als secretaris van het bestuur en lid van het pedagogisch team van TroostOnline woonde ik een lesmiddag bij van Manu Keirse, emeritus hoogleraar verlies en rouw en lid van ons comité van aanbeveling. De middag werd georganiseerd door de NVO (Nederlandse Vereniging van Pedagogen) en inspireerde mij opnieuw. Dit bevestigde normaals waarom TroostOnline zo belangrijk is.
De centrale boodschap was helder: wanneer iemand rouwt, is écht luisteren van onschatbare waarde. Zeker als het om kinderen gaat.
Rouw is er niet alleen wanneer een dierbare overlijdt. We kunnen rouwen om ieder verlies dat betekenisvol voor ons is. Denk bijvoorbeeld aan een scheiding, het verlies van een vriendschap, een verhuizing, het verlies van gezondheid of het wegvallen van een vertrouwde situatie. Ook kinderen kunnen met al deze vormen van verlies te maken krijgen. En ieder verlies kan gevoelens van verdriet, onzekerheid, boosheid of gemis met zich meebrengen.
Kinderen hebben bij verlies behoefte aan erkenning, nabijheid en eerlijkheid. Toch worden zij in een rouwproces gemakkelijk over het hoofd gezien. Volwassenen zijn vaak bezig met hun eigen verdriet en proberen kinderen soms te beschermen door moeilijke informatie niet te geven. Maar juist daardoor kunnen kinderen in verwarring raken. Ze begrijpen niet altijd wat er is gebeurd en hebben niet vanzelf de woorden om te vertellen wat het met hen doet.
Luisteren, zonder meteen op te lossen
Manu Keirse benadrukte hoe belangrijk het is om niet weg te kijken van rouw, maar er juist naartoe te gaan. Eerlijk zijn, benoemen wat er is gebeurd en vooral luisteren. Niet invullen wat een kind voelt. Niet meteen proberen het verdriet weg te nemen. Maar aanwezig zijn en ruimte geven aan wat een kind zelf wil vertellen. Dat is niet altijd gemakkelijk. Zeker niet wanneer volwassenen zelf midden in een periode van verlies zitten. Toch is juist die beschikbaarheid zo belangrijk.
Kinderen rouwen in stukjes
Kinderen rouwen anders dan volwassenen. Ze kunnen verdrietig zijn en even later weer spelen. Ze kunnen een moeilijke vraag stellen en daarna volledig opgaan in iets anders. Dat betekent niet dat ze het verlies vergeten zijn. Kinderen rouwen vaak in stukjes: ze bewegen tussen verdriet en het gewone leven. Die afwisseling is een natuurlijke manier om met een ingrijpende gebeurtenis om te gaan. Daarom is het belangrijk om niet alleen te kijken naar hoe verdriet eruitziet, maar vooral naar het kind zelf.
Een aantal belangrijke lessen die tijdens deze lesdag naar voren kwamen sluit nauw aan bij de visie van TroostOnline:
Deze inzichten bevestigen voor mij opnieuw hoe belangrijk TroostOnline is. Op ons platform willen we kinderen helpen om grip te krijgen op wat zij hebben meegemaakt. Niet door hen voor te schrijven hoe zij moeten rouwen, maar door een plek te bieden voor troost, herkenning en perspectief door de verhalen van anderen.
Een plek waar ruimte is voor vragen, gevoelens en herinneringen. Waar kinderen kunnen ontdekken dat wat zij voelen niet vreemd is. En waar ieder kind op zijn of haar eigen manier en in zijn of haar eigen tempo met verlies mag omgaan.
De lesmiddag heeft mij opnieuw geïnspireerd om TroostOnline verder te helpen ontwikkelen. Omdat ieder kind dat met verlies te maken krijgt, het verdient om gezien, gehoord en gesteund te worden.
Een overlijden zet de wereld van een kind op zijn kop. Kinderen rouwen vaak anders dan volwassenen. Ze kunnen het ene moment intens verdrietig zijn en het volgende moment weer spelen of lachen. Dat is normaal.
Wat kun je doen?
Tot slot
Welke vorm van verlies of ingrijpende gebeurtenis een kind ook meemaakt, één ding blijft hetzelfde: kinderen hebben behoefte aan volwassenen die beschikbaar zijn, luisteren en eerlijk zijn. Je hoeft niet alle antwoorden te hebben of alles op te lossen. Door er te zijn, aandacht te geven en samen moeilijke gevoelens te dragen, help je een kind om stap voor stap veerkracht op te bouwen.
Een kind kan rouw het beste verwerken in de eigen, vertrouwde omgeving. Wanneer een kind daar de ruimte krijgt om te rouwen, gevoelens te uiten en vragen te stellen, is professionele hulp vaak niet nodig. De steun en aanwezigheid van vertrouwde volwassenen vormen meestal de belangrijkste basis om een verlies op een gezonde manier te verwerken.
Manu Keirse geeft in zijn boeken waardevolle tips over hoe je kinderen en volwassenen kunt ondersteunen bij ziekte en rouw. Daarbij is het goed om oog te hebben voor culturele verschillen. De manier waarop mensen omgaan met ziekte, verlies en rouw kan per cultuur en gezin verschillen. Volgens Keirse is het belangrijk om te respecteren dat mensen uit andere culturen soms heel anders omgaan met ziekte dan de gangbare westerse gebruiken. Hieronder geven we een aantal aandachtspunten uit het boek Kinderen helpen bij verlies die kunnen helpen om hier rekening mee te houden.
Keirse, M. (2020) Kinderen helpen bij verlies. Lannoo.
Bij welke signalen kun je beter professionele hulp inschakelen?
Als je merkt dat een kind na een langere tijd moeite heeft met het oppakken van het dagelijks leven of het niet goed gaat op school, dan kunnen dit signalen om professionele hulp te zoeken. Rouwexpert Manu Keirse heeft in zijn boek Kinderen helpen bij verlies een aantal signalen op een rij gezet om in de gaten te houden:
In het boek Kinderen helpen met verlies beschrijft Manu Keirse op een heldere en invoelende manier wat kinderen nodig hebben wanneer ze rouwen. Aan de hand van duidelijke uitleg, mooie en ontroerende voorbeelden en praktische tips biedt hij waardevolle inzichten en handvatten om kinderen te ondersteunen in hun verdriet.
Stichting Achter de Regenboog helpt kinderen en jongeren die een dierbare zijn verloren. Op hun website vind je veel informatie. Ze organiseren ook bijeenkomsten en lotgenotenweekenden voor kinderen en gezinnen. Kijk eens op de website of bel de advieslijn voor vragen of advies.
Achter de regenboog
Het is goed om te weten hoe kinderen van verschillende leeftijden rouwen. Hoe help je je kind hierbij? En hoe ga je om met je eigen rouw? Het Nederlands Jeugdinstituut geeft veel informatie.
NJI
Soms is wat er gebeurt, zo ingewikkeld dat je andere hulp nodig hebt. Na een ongeluk, geweldsincident of zelfdoding kun je terecht bij Slachtofferhulp.
Slachtofferhulp Nederland